Di Dời Đại Học: Kinh Nghiệm Quốc Tế & Bài Toán Giữ Chân Nhân Sự

Việc di dời đại học ra khỏi khu vực nội đô chật hẹp là xu hướng tất yếu của các đô thị lớn. Mới đây, PGS.TS Trần Hoàng Ngân đề xuất TP.HCM phát triển mô hình đại học đa cơ sở với lộ trình 5-10 năm. Vậy trên thế giới, các quốc gia đã giải “bài toán” di dời này ra sao để đảm bảo chất lượng đào tạo và giữ chân giảng viên, sinh viên?

Dưới đây là bức tranh toàn cảnh về kinh nghiệm quy hoạch, di dời và phát triển cơ sở đại học từ Nhật Bản, Anh Quốc đến Trung Quốc.

Mỗi trường đại học là một hệ sinh thái phức tạp. Việc chuyển đổi cơ sở không chỉ đơn thuần là xây dựng tòa nhà mới mà là bài toán quy hoạch kéo dài hàng chục năm.

Đại học Kyushu là minh chứng cho một lộ trình phát triển cơ sở dài hạn và bài bản:

• Năm 1991: Ra quyết định chuyển các cơ sở (Ropponmatsu, Hakozaki) đến cơ sở mới tại Ito.
• Năm 2005 – 2018: Quá trình chuyển dời thực tế kéo dài tới 13 năm, được chia thành từng đợt gắn chặt với tiến độ hoàn thiện cơ sở vật chất.
• Kết quả: Khuôn viên mới rộng hơn 272ha, quy tụ thành công thư viện trung tâm và các khoa trọng điểm như khoa nông nghiệp.

Không phải ngành học nào cũng phù hợp để đưa ra ngoại ô. Năm 1978, Đại học Chuo chuyển các khoa nhân văn đến Tama (phía tây Tokyo). Tuy nhiên, đến tháng 4/2023, trường quyết định đưa khoa Luật và hệ sau đại học về lại nội đô (Myogadani) để tối ưu hóa hoạt động đào tạo luật pháp, trong khi Tama vẫn duy trì các ngành kinh tế, thương mại.

Tại Anh, UCL chọn cách giữ lại cơ sở lịch sử Bloomsbury tại trung tâm London, đồng thời mở rộng thêm cơ sở UCL East ở phía đông. Cơ sở mới được tích hợp toàn diện:

• Không gian học tập, nghiên cứu và khu lưu trú cho sinh viên.
• Tích hợp thư viện, khu ăn uống và dịch vụ hỗ trợ.
• Giao thông thuận tiện: Chỉ cách ga Stratford 10 phút đi bộ, kết nối hoàn hảo với hệ thống tàu điện ngầm và đường sắt.

Chuyển trường thì giảng viên có chịu chuyển nhà theo? Đây là câu hỏi lớn được đặt ra trong một nghiên cứu công bố tháng 3/2024 (trên Journal of Transport and Land Use) bởi Zhongzhen Yang và cộng sự, lấy bối cảnh Đại học Ninh Ba (Trung Quốc) chuyển đến đảo Meishan.

Nghiên cứu chỉ ra 4 yếu tố cốt lõi quyết định việc giảng viên có gắn bó với cơ sở mới hay không:

1. Giao thông: Hạ tầng giao thông thuận tiện là yếu tố số 1 thúc đẩy nhân sự chuyển đến gần trường.
2. Giá bất động sản: Giá nhà cao tại khu vực mới làm giảm đáng kể khả năng giảng viên mua/thuê nhà.
3. Gia đình và giáo dục: Giảng viên có con trong độ tuổi đi học phổ thông thường rất ngại chuyển đổi chỗ ở.
4. Hỗ trợ tài chính: Các gói hỗ trợ tài chính từ trường có tác dụng thúc đẩy di dời, nhưng “lợi ích biên” sẽ giảm dần nếu các nhu cầu sống cơ bản không được đáp ứng.

👉 Bài học: Các phương án di dời đại học phải đưa nhu cầu của gia đình giảng viên (trường học cho con, giá nhà, tiện ích) vào trung tâm của quy hoạch.

Nhiều dự án quy hoạch kỳ vọng việc gom các trường vào một “khu đô thị đại học” sẽ giúp tối ưu hóa nguồn lực. Tuy nhiên, thực tế không hề dễ dàng.

Nghiên cứu của Weihui Mei và Lorraine Pe Symaco (Đại học Chiết Giang) năm 2021 tại khu đại học Hạ Sa (Hàng Châu) đã vạch ra những rào cản lớn:

• Trở ngại địa lý và thông tin: Việc đi lại giữa các trường trong khu vực vẫn bất tiện; thiếu hệ thống thông tin liên thông.
• Lo ngại chất lượng: Các trường e ngại về sự chênh lệch chất lượng tín chỉ, môn học khi sinh viên học chéo.
• Cơ chế quản lý: Chưa có cơ chế quản lý đồng bộ để các bên cùng khai thác thư viện, phòng thí nghiệm hay chương trình học.

Giải pháp đề xuất cho các khu đô thị đại học:

• Thành lập một bộ phận điều phối độc lập gồm: đại diện chính quyền, các trường đại học, doanh nghiệp và cộng đồng.
• Cải thiện cơ chế chia sẻ, phân bổ nguồn lực rõ ràng.
• Xác định mũi nhọn chuyên môn của từng trường để tránh chồng chéo, tăng cường hợp tác với doanh nghiệp.

Từ kinh nghiệm của Nhật Bản, Anh Quốc đến Trung Quốc, có thể thấy di dời đại học không phải là một phép cộng trừ cơ học. Đó là quá trình quy hoạch đòi hỏi tầm nhìn dài hạn (như đề xuất 5-10 năm tại TP.HCM), phát triển mô hình đa cơ sở linh hoạt, và đặc biệt phải chú trọng đến bài toán hạ tầng giao thông, an sinh xã hội để thu hút và giữ chân nhân tài.

Nguồn tham khảo: Báo Tuổi Trẻ & Tổng hợp nghiên cứu quốc tế.